10 . نسخه‌شناسى تطبيقى روح الارواح دربارهء نسخه‌شناسى توصيفى و تاريخى نسخه‌هاى روح الارواح استاد - دانش‌پژوه گفتارى مفصل پرداخته است كه آن را در بخشهاى پيشين اين مقدمه نقل كردم . نيز استاد احمد منزوى با توجه به نسخه‌شناسى تاريخى ، نسخ اين كتاب را در فهرست نسخه‌هاى خطى فارسى نشان داده است . « 99 » نسخه‌شناسى توصيفى نسخهء موجود در كتابخانهء آيت‌الله عظمى نجفى مرعشى نيز باختصار و به نام شرح اسماء حسنى از مؤلفى ناشناس در فهرست دانشمند ارجمند آقاى اشكورى آمده است « 100 » كه آقايان دانش‌پژوه و منزوى به آن توجه نداشته‌اند . بنابراين لازم مىنمايد كه در اين بخش از مقدمه ، با حوصله‌اى بيشتر نسخه‌هاى معتبر روح الارواح را - كه در تصحيح آن به آنها توجه داشته‌ام - بررسى كنم و از فوائد و رسم خط و نشانه‌ها و حواشى بعضى از آنها ياد كنم . بررسى بنده از نسخه‌هاى معتبر كتاب حاضر صرفا بررسيى توصيفى و تاريخى نيست ، بلكه بررسيى است از نظرگاه نسخه‌شناسى تطبيقى ، كه تصحيح اين متن نيز داير بر همين بررسى بوده است . در نسخه‌شناسى تطبيقى ، مدار كار بر دانش و آگاهى كاتب و نسخه‌نويس گذارده مىشود ، و اينكه كاتب يك نسخه‌نويس حرفه‌اى و بيت‌نويس و صرفا خوشنويس نيست . از اين شيوهء نسخه‌شناسى است كه نسخه‌هاى مورّخ و « رقم » دار نسخه‌هاى اصيل و معتبر را كه مورّخ نيستند يا بر اثر افتادگى تاريخ آنها شناخته نيست از ميدان تحقيق و تصحيح و مقابله بدر نمىبرند ، با آنكه همين شيوهء نسخه‌شناسى هم زمان كتابت نسخه‌ها را روشن مىكند ، و هم پايهء دانش كاتب را مىنمايد ، و نيز مبيّن مىدارد كه كاتب اگرچه در روزگارى متأخّرتر زيسته باشد احتمال دارد كه دست‌نويسش را از روى نسخهء بسيار كهن و معتبر نويسانيده باشد ، و به رغم آن ، محتمل است كه كاتبى در روزگارى مقدم‌تر زيسته باشد ولى دست‌نويسش را از روى نسخه‌اى نامعتبر استنساخ كرده باشد . « 101 »

--> ( 99 ) - جلد دوم 1 / 1180 . نيز آقاى دانش‌پژوه در مجلهء راهنماى كتاب ، س 10 ، ص 522 گفتارى پيرامون نسخهء كابل پرداخته ، و آقاى همايون فرخ نسخهء كتابخانهء شخصى خود را از اين كتاب ، در مجلهء وحيد ، س 4 ، ش 5 ، ص 405 ، با تسامحى چند معرفى كرده‌اند . ( 100 ) - فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانهء عمومى حضرت آيت‌الله العظمى نجفى مرعشى 4 / 3 . ( 101 ) - در زمينهء شيوه‌هاى نسخه‌شناسى ، تاريخ نسخه‌نويسى ، و نيز شيوه‌هاى تصحيح و تحقيق در نسخه‌هاى خطى ، نگارندهء اين سطور كتابى در دست تأليف دارد كه در آنجا با شواهد و اسناد اين نكته را نشان داده است .